Kieszonkowe dla dziecka: jak zacząć pierwszy budżet

Kieszonkowe to najtańsza lekcja o pieniądzach, jaką dostanie twoje dziecko: błąd kosztuje teraz kilka złotych, a nie kilkaset później. Żeby zamienić je w pierwszy budżet, dawaj niewielką kwotę w stały dzień, dziel każdą wypłatę na trzy części (na wydatki, na oszczędności i na dawanie) i pozwól dziecku podejmować decyzje, także te złe. Budżet to po prostu plan dla pieniędzy zrobiony, zanim się je wyda, a ośmiolatek może nauczyć się go układać.

Dlaczego kieszonkowe to dobra pierwsza lekcja o pieniądzach

Ramy kompetencji finansowych dla dzieci, opublikowane przez Komisję Europejską i sieć OECD ds. edukacji finansowej, określają, czego mogą się nauczyć dzieci w wieku od 6 do 10 lat: czym jest budżet i co znaczy żyć w granicach swoich możliwości, jak rozważać różne sposoby wydawania kieszonkowego i pieniędzy z prezentów oraz nawyku odkładania ich części. Regularne kieszonkowe daje im coś prawdziwego do ćwiczenia.

Badanie PISA prowadzone przez OECD wśród 15-latków wskazuje w tę samą stronę. Uczniowie, którzy mówili, że sami decydują, na co wydają pieniądze, osiągali średnio lepsze wyniki z wiedzy finansowej. Podobnie uczniowie, którzy co tydzień lub co miesiąc rozmawiali z rodzicami o swoich decyzjach zakupowych, w porównaniu z tymi, którzy nie rozmawiali o nich nigdy. To powiązania, a nie dowód, że kieszonkowe czy rozmowy powodują lepsze umiejętności, ale pasują do tego, co zalecają edukatorzy finansowi: prawdziwe decyzje plus regularne rozmowy.

Amerykańskie Biuro Ochrony Finansowej Konsumentów (CFPB), które prowadzi dla rodziców program Money as You Grow, opisuje wiek od 6 do 12 lat jako czas, w którym dzieci przyswajają zasady i codzienne nawyki kształtujące to, jak zarabiają, oszczędzają i robią zakupy.

System trzech części: wydaję, oszczędzam, daję

Za każdym razem, gdy przychodzą pieniądze, dzieli się je, zanim cokolwiek zostanie wydane. U młodszych dzieci użyj trzech prawdziwych słoików albo kopert: widok przesuwanych monet pomaga. Dobry podział na początek: połowa na wydatki, 40 procent na oszczędności i 10 procent na dawanie.

Traktuj podział jako punkt wyjścia i po miesiącu wspólnie go dostosujcie. Słoik na dawanie znaczy więcej, niż wskazuje jego wielkość. Pokazuje, że pieniądze mogą robić dobro dla innych, a europejskie ramy wymieniają wśród umiejętności dla dzieci od 6 do 10 lat rozumienie, że dawanie pieniędzy to coś innego niż ich pożyczanie.

Wyznacz cel oszczędzania, którego dziecko naprawdę chce

Oszczędzanie bez celu przypomina tracenie pieniędzy. Pozwól dziecku wybrać coś konkretnego, sprawdzić cenę i obliczyć, ile to potrwa. Piłka za 96 zł przy 8 zł tygodniowo to 12 tygodni. Ośmiolatkowi może się to wydawać wiecznością, więc zacznij od celu odległego o trzy do sześciu tygodni, a ten duży zostaw na drugą rundę.

Spraw, żeby postęp był widoczny. Narysujcie na kartce pasek z dziesięcioma kratkami i zamalowujcie jedną za każdą odłożoną dziesiątą część ceny, a potem przyklejcie go do lodówki.

Mniej więcej od 11 lat dzieci potrafią wyznaczać realistyczne, konkretne cele, planować, jak je osiągnąć, i wybierać oszczędzanie na cel zamiast wydawania pod wpływem chwili. Europejskie ramy wymieniają dokładnie te umiejętności dla wieku od 11 do 15 lat.

Co zmieniać, gdy dziecko rośnie

Od 8 do 10 lat

• Gotówka i stały dzień. Monety i banknoty sprawiają, że pieniądze są widoczne, a cotygodniowe wypłaty skracają czekanie.
• Potrzeby i zachcianki. Przed zakupem zapytaj, czy to potrzeba, czy zachcianka. Odróżnianie potrzeb od zachcianek i opieranie się pokusie impulsywnych zakupów są w europejskich ramach na liście dla tego wieku.
• Wydane to wydane. Pozwól dziecku poczuć, że pieniędzy wydanych na jedną rzecz nie ma już na inną. Moment „nie mogę kupić obu” to właśnie ta lekcja.
• Porównuj. W sklepie porównajcie dwa podobne produkty i ich ceny. Pytaj, który jest wart swojej ceny, a nie tylko, który jest tańszy.
• Rozpoznaj reklamę. Dzieci w tym wieku mogą nauczyć się rozpoznawać reklamę, także w internecie, i zauważać, że koledzy i reklamy wpływają na to, czego chcą.

Od 11 do 14 lat

• Dłuższe okresy. Przejdźcie z wypłat cotygodniowych na wypłaty co dwa tygodnie albo co miesiąc, żeby dziecko musiało zaplanować pieniądze na cały okres.
• Budżet na piśmie. Zeszyt albo prosty arkusz kalkulacyjny: wpływy, wydatki, ile zostało. Układanie i korygowanie osobistego budżetu oraz śledzenie wpływów i wydatków to umiejętności, które europejskie ramy wymieniają dla wieku od 11 do 15 lat.
• Nieregularne pieniądze. Pieniądze na urodziny i z prezentów to okazja, żeby ćwiczyć decyzje o pieniądzach, które nie przychodzą co tydzień.
• Wydatki w sieci. Porozmawiajcie o płaceniu telefonem lub kartą i o zakupach w grach. PEGI, europejski system oznaczeń wiekowych gier, pokazuje informację o zakupach w grze, gdy gra sprzedaje dodatkowe treści za prawdziwe pieniądze. Oznacza też płatne losowe przedmioty, takie jak skrzynki z łupami (loot boxy), w których gracz przed zapłatą nie wie, co dostanie.
• Ukryta reklama. Pomóż dziecku rozpoznawać reklamy, które nie są przedstawiane jako reklamy, na przykład posty influencerów, i porozmawiajcie o tym, jak influencerzy zarabiają. Gdy coś jest za darmo, zapytaj, jak firma na tym zarabia.

CFPB opisuje samodzielne podejmowanie decyzji jako najważniejszy finansowy etap nastoletnich lat, ze wskazówkami i informacją zwrotną od dorosłych po drodze. Przestań więc wybierać za dziecko, ale bądź w pobliżu, gdy przychodzi czas na podsumowanie.

Gdy pieniądze się skończą

To się zdarzy, pewnie nie raz. Oprzyj się pokusie, żeby dołożyć. Ratunek uczy, że budżet nie jest prawdziwy.

Zamiast tego porozmawiajcie bez obwiniania:

• Na co poszły pieniądze? Czy było warto?
• Co następnym razem zrobisz inaczej?
• Ile dni zostało do następnego kieszonkowego i co da się zrobić do tego czasu?

Jeśli to się powtarza, skróć okres (co tydzień zamiast co miesiąc), zamiast dawać więcej. Jeśli zgodzisz się na zaliczkę, zapisz ją i odejmij od następnej wypłaty, żeby dziecko poczuło, co znaczy pożyczanie. Money as You Grow sugeruje wyjaśnić, że pożyczkę trzeba oddać, i to z dodatkowymi kosztami, które nazywają się odsetkami.

Ile kieszonkowego dawać?

Nie ma jednej właściwej kwoty. Wybierz sumę, którą możesz wypłacać regularnie, zastanów się, co ma pokrywać, i raz w roku ją przejrzyj, na przykład w urodziny dziecka. Może pomóc zapytanie innych rodziców, ile to zwykle jest w twojej okolicy, ale decyduj na podstawie własnego budżetu.

Rodziny różnią się też podejściem do obowiązków domowych. CFPB wspomina o obu drogach: dzieci mogą dostawać pieniądze jako stałe kieszonkowe albo za prace dla rodziny lub innych osób. Jedno podejście upraszcza sprawę: codzienne obowiązki, które w domu wykonują wszyscy, nie są płatne, a dodatkowe prace mogą przynieść dodatkowe pieniądze. Cokolwiek wybierzesz, niech zasada będzie jasna i stała.

Mów o pieniądzach na głos

Dzieci naśladują to, co widzą. CFPB przypomina rodzicom, że dzieci cały czas patrzą i słuchają, i radzi myśleć na głos przy codziennych decyzjach finansowych, żeby mogły za nimi nadążyć. Powiedz, dlaczego bierzesz tańsze opakowanie, dlaczego czekasz do wypłaty albo dlaczego odkładacie na wakacje, zamiast kupić coś dzisiaj. Niech te rozmowy będą krótkie i regularne.

Co dalej

Zacznijcie w tym tygodniu od słoików i róbcie pięciominutowy przegląd w ten sam dzień co tydzień. Po miesiącu wspólnie przejrzyjcie podział i pozwól dziecku zaproponować zmiany.

Jeśli dziecku się spodoba, kurs Brotelo o pierwszym budżecie zamienia metodę trzech pudełek, potrzeby i zachcianki oraz śledzenie wydatków w krótki ilustrowany pokaz slajdów z quizem. Kolejnym krokiem jest kurs o oszczędzaniu, wydawaniu i dawaniu, z celami oszczędnościowymi, porównywaniem cen i tym, jak działają odsetki.